Uiteenzetting van de financiële positie

Verschil tussen structurele en incidentele inkomsten en uitgaven
Om te bepalen of de begroting van een gemeente in balans is op de lange termijn, is het belangrijk om te weten of uitgaven structureel of incidenteel zijn. Omdat een gemeente meestal structurele taken uitvoert, zijn de structurele inkomsten en uitgaven normaal. Incidentele inkomsten en uitgaven komen minder vaak voor.

Deze incidentele inkomsten en uitgaven moeten volledig worden opgenomen in een verplicht overzicht van incidentele baten en lasten. Dit overzicht wordt opgenomen in zowel de begroting, de meerjarenraming als de jaarrekening.

Bij het bepalen of een uitgave of inkomstenpost incidenteel is, moeten de richtlijnen van het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) gevolgd en toegelicht worden. De toelichting moet minimaal de volgende informatie bevatten: Waarom deze post als incidenteel wordt beschouwd en hoelang de post duurt, met een duidelijke en onvoorwaardelijke einddatum.

Toelichting op de tabel

Grondexploitaties (lasten programma 3 en programma 8)
Mutaties grondexploitaties zijn naar de aard van de raming incidenteel. Het totaal van de lasten en het totaal van de baten grondexploitatie dient in het overzicht van incidentele baten en lasten opgenomen te worden. De mutatie met de balanspost voorraden, waarmee een saldo van € 0 gerealiseerd wordt, wordt afzonderlijk opgenomen in het overzicht van incidentele baten en lasten. De mutaties grondexploitatie hebben dus geen invloed op het structureel begrotingssaldo. Overigens niet te verwarren met de (tussentijdse) winstneming grondexploitatie, die heeft namelijk wel invloed op het begrotingssaldo en is ook altijd incidenteel.

SPUK Onderwijsachterstandbeleid OAB
De SPUK OAB (Specifieke Uitkering Onderwijsachterstandenbeleid) is een geldstroom van de Rijksoverheid waarmee gemeenten de taak uitvoeren om leer- en onderwijsachterstanden bij jonge kinderen te voorkomen en te bestrijden. Het geld is vooral bedoeld voor vve (voor- en vroegschoolse educatie), schakelklassen en extra begeleiding op school. 

Opgroeien Kansrijke Omgeving (OKO)
Om de doelen die gesteld zijn binnen het gezondheidsbeleid, jeugdbeleid en onderwijsbeleid te behalen is een brede integrale aanpak nodig. Een methodische aanpak waarin wordt gewerkt vanuit bewezen effectieve interventies. De OKO aanpak biedt hiervoor een goed en onderbouwd kader. De kosten gaan voor de baten in deze preventieaanpak. Het doel is dat op termijn er een kostenbesparing kan plaatsvinden op de inzet van (geïndiceerde) jeugdzorg en jeugdhulp. Daarnaast zal het niet alleen een besparing zijn op financiële middelen voor de jeugd maar zal het gezond opgroeien (fysiek en mentaal) ook op de langere termijneffect hebben op een gezonder leven voor inwoners. 

We willen inzetten op het vergroten van de kans op een veerkrachtig en gezond leven. Het draait om een preventief jeugdbeleid, onderwijs en talentontwikkeling en zorg en ondersteuning voor jonge inwoners die met problemen kampen. We weten dat de groep met een ongunstige sociaaleconomische positie extra kwetsbaar is voor gezondheidsproblemen. Zij leven gemiddeld zelfs 15 jaar korter in goede gezondheid dan mensen met een gunstiger sociaaleconomische positie*. Deze ongelijkheid werkt vaak generaties lang door. Vandaar dat we extra willen inzetten om dit zoveel mogelijk te doorbreken. Dit past ook bij het landelijke beleid gericht op het verkleinen van gezondheidsachterstanden.
*https://digitaal.scp.nl/ssn2020/gezondheid/

Nota omgevingskwaliteit (voorheen welstandsnota)
Er wordt in OWO-verband, vanuit het project Omgevingswet, gewerkt aan het opstellen van nieuw beleid voor welstand. Omdat de Omgevingswet een meer integrale benadering vraagt wordt er niet meer gesproken over een welstandsnota maar over een nota Omgevingskwaliteit. De gezamenlijke aanpak is door de OWO gemeenten begin 2026 opgeleverd. Aan de hand van die aanpak werken wij in 2026 aan de drie nieuwe nota’s omgevingskwaliteit, te starten met de gemeente Weststellingwerf. Het eindresultaat is een Nota Omgevingskwaliteit voor Weststellingwerf. Wij maken voor het opstellen van de nota gebruik van een deskundig bureau. 

Omgevingsplan (OWO)
Onder de omgevingswet moet elke gemeente voor 2032 een gebiedsdekkend omgevingsplan opstellen. Dit omgevingsplan vervangt de bestemmingsplannen, een deel van de gemeentelijke verordeningen en de ‘bruidsschat’ (= de rijksregels die overgedragen zijn aan de gemeente). Binnen OWO werken we al meerdere jaren samen als voorbereiding op de invoering van de omgevingswet. De ‘Begroting OWO omgevingswetkosten’ is opgesteld om inzicht te krijgen in de kosten die de komende jaren op ons af komen vanwege de werkzaamheden die moeten worden verricht vanwege de invoering van de Omgevingswet. Een belangrijk deel van de begroting is de transitiefase om te komen tot een gebiedsdekkend omgevingsplan, maar ook moeten processen verder ingericht worden en moet de kennis van de ambtenaren verder op pijl worden gebracht.

We hebben de intentie om samen te kiezen voor dezelfde structuur en opbouw van het omgevingsplan. Ook willen we een groot deel van de juridische regels hetzelfde laten zijn. De regels die in de huidige situatie te ver uit elkaar liggen blijven verschillend per gemeente. Dit geldt voor regels die op praktische of politieke bezwaren stuiten. De concept-regels worden voorgelegd aan en besproken in het gezamenlijk portefeuillehoudersoverleg omgevingswet. Het omgevingsplan wordt per gemeente uitgewerkt (inclusief kaartmateriaal en specifieke gebiedseigen regels) en voorgelegd aan de gemeenteraad. Het is een intensieve samenwerking, waarvan periodieke evaluatie noodzakelijk is. Het omgevingsplan wordt opgesteld in delen. Na afronding van elk deel zorgt de opdrachtgever voor evaluatie van de samenwerking, de tijd (aantal uren en doorlooptijd), de kosten en de kwaliteit van het product.

Impulsregeling kleine dorpen
In maart 2026 heeft de raad ingestemd met het beleidskader Impulsregeling kleinschalige woningbouw in de dorpen en hiervoor is € 1.000.000 voor beschikbaar gesteld (2026: € 300.000, 2027: € 350.000 en 2028: € 350.000). 
Deze impulsregeling ondersteunt kleinschalige woningbouwprojecten in de dorpen in de voorfase en compenseert het onrendabele deel tussen de sociale kavelprijs voor sociale huurwoningen en de m2 grondprijs voor starterswoningen.

Regeling doorstroomlocatie Hoofdweg Wolvega/Dekking bekostingsregeling huisvesting vergunninghouders
Voor de noodhuisvesting statushouders aan de Hoofdweg is de bekostigingsregeling huisvesting vergunninghouders in doorstroomlocaties aangevraagd en toegekend. Deze middelen worden ingezet voor de begeleiding en huisvesting van statushouders.

Storting reserves
In 2027 wordt er € 2 miljoen gestort in de reserve dynamische investeringsagenda voor MFC Groote Veenpolder. Daarnaast worden de onttrekkingen uit de algemene reserve van € 2 miljoen voor sportaccommodaties en € 100.000 voor Fonds Historische gevels gestort in de reserve dynamische investeringsagenda. Tot slot wordt de storting van de huuropbrengst van de zonneparken van € 30.000 ook als incidenteel gezien. Dit bedrag wordt gestort in de bestemmingsreserve energietransitie. Stortingen in de reserves zijn lasten voor de exploitatie.

SPUK Realisatie stimulans
Het doel van het kabinet is dat 100.000 nieuwe woningen per jaar worden gerealiseerd, waarvan twee derde betaalbaar. Om gemeenten beter in staat te stellen deze opgave te verwezenlijken is de Realisatiestimulans geïntroduceerd: een jaarlijkse, voorspelbare bijdrage aan gemeenten, gebaseerd op het totaal aantal betaalbare woningen dat in een gemeente naar start bouw wordt gebracht van 2025 t/m 2029. Wij verwachten hier jaarlijks inkomsten voor te ontvangen.

Onttrekking reserves
In 2027 wordt er incidenteel € 350.000 onttrokken uit de reserve dynamische investeringsagenda voor de Impulsregeling kleinschalige woningbouw. Daarnaast wordt er € 2 miljoen onttrokken uit de Algemene reserve voor sportaccommodaties, € 100.000 voor een Fonds Historische gevels en € 1 miljoen om toe te voegen aan het saldo om de begroting sluitend te maken. Tot slot is er vanuit de jaarrekening 2025 budget overgeheveld naar 2027. Dit betreft de welstandsnota (€ 50.000). Dit wordt ook onttrokken aan de algemene reserve. Onttrekkingen uit de reserve zijn baten voor de exploitatie.

In het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV, art. 20; lid 1 b) is de verplichting vastgesteld dat de gemeenten een geprognosticeerde begin- en eindbalans van de begrotingsjaren opnemen onder de uiteenzetting van de financiële positie. Het meerjarig opnemen van de geprognosticeerde balans geeft de raad meer inzicht in de ontwikkeling van de investeringen, het aanwenden van reserves en voorzieningen en de financieringsbehoefte. Voor meer inhoudelijke duiding verwijzen wij graag naar de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing en de paragraaf financiering.

In de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing worden de verplichte kengetallen genoemd. Deze kengetallen zijn gebaseerd op de geprognosticeerde balans. Een van de kengetallen is het solvabiliteitsratio. Het geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. De solvabiliteitsratio is een kengetal dat weergeeft welk deel van het gemeentelijk vermogen is gefinancierd met eigen vermogen. Conclusie op basis van deze geprognosticeerde balans is dat de solvabiliteitsratio de komende jaren ruimschoots boven ons streefpercentage van minimaal 20% blijft.

De ontwikkeling van de materiële vaste activa is gebaseerd op de meest actuele investeringsplanning. Hoewel jaarlijks investeringskredieten beschikbaar worden gesteld, worden investeringen in de praktijk niet altijd direct of volledig uitgevoerd. Daarom is in de geprognosticeerde balans uitgegaan van de verwachte realisatie van investeringen. Hierdoor sluit de ontwikkeling van de boekwaarde beter aan bij de feitelijke uitvoering van projecten.

Doel
Reserve ter dekking van (on)voorziene risico's die niet op een andere wijze zijn op te vangen. Onvoorziene risico's zijn risico's die niet van te voren zijn in te schatten, niet te voorkomen en niet te beïnvloeden zijn.

Mutatie
Het resultaat van 2025 is deels toegevoegd aan de algemene reserve. Daarnaast wordt in 2026 € 1,5 miljoen onttrokken aan de algemene reserve voor de budgetoverheveling van incidentele budgetten uit 2025. In 2027 volgt nog een bedrag van € 50.000 voor de budgetoverheveling. Daarnaast is het coalitieakkoord verwerkt, waarbij € 2 miljoen wordt onttrokken voor sportaccommodaties en € 100.000 voor een Fonds Historische gevels. Beide bedragen worden in de reserve dynamische investeringsagenda gestort. Tot slot wordt er in 2027 € 1 miljoen onttrokken om ons saldo van de begroting sluitend te maken.

Het geraamde exploitatiesaldo van 2026 (stand voorjaarsnota) van € 1,1 miljoen negatief en de saldi uit deze meerjarenbegroting 2027-2030 verrekenen we ook met de algemene reserve. Eind 2030 komen we dan uit op een stand van € 14,7 miljoen.

Reserve afvalstoffenverwijdering
Doel
Egalisatiereserve om eventuele fluctuaties in het tarief op te kunnen vangen.
Mutatie
Uitgangspunt is een 100% kostendekkende exploitatie. In 2027 is het dekkingspercentage van de afvalstoffenheffing 100%, zie ook paragraaf lokale heffingen. Er wordt om die reden geen beroep gedaan op deze egalisatiereserve.

Reserve vervanging/onderhoud riolering
Doel
Egalisatiereserve om eventuele fluctuaties in het tarief op te kunnen vangen.
Mutatie
Uitgangspunt is een 100% kostendekkende exploitatie. In 2027 is het dekkingspercentage van taakveld riolering 100%, zie ook paragraaf lokale heffingen. Er wordt om die reden geen beroep gedaan op deze egalisatiereserve.

Reserve spoedzoekers
Doel
Deze reserve is bij de resultaatbestemming van de jaarstukken 2023 door de raad ingesteld voor het huisvesten van spoedzoekers. De reserve is gevoed vanuit deze resultaatbestemming 2023, 2024 en 2025.
Mutatie
Een deel van het resultaat van 2025, bijna € 1,2 miljoen, is toegevoegd aan de reserve. Er worden op dit moment geen mutaties voorzien.

Bestemmingsreserve dynamische investeringsagenda
Doel
Deze reserve is bij de behandeling van de jaarstukken 2017 door de raad ingesteld. De reserve is gevoed vanuit diverse raadsbesluiten, waaronder voordelige exploitatieresultaten, de voorziening precario, voorjaarsnota's/kadernota's en collegeprogramma's/coalitieakkoorden.
Mutatie
De reserve wordt ingezet voor de dekking van projecten uit de dynamisch dynamische investeringsagenda. De financiële vertaling van de projecten wordt pas in de begroting opgenomen als de projecten gereed zijn voor uitvoering. Dit wordt voorgelegd aan de gemeenteraad. In de paragraaf 'Dynamisch investeringsagenda' zijn projecten opgenomen die vanuit deze bestemmingsreserve gedekt worden. In 2027 wordt een deel (€ 350.000) van de Impulsregeling kleinschalige woningbouw uit deze reserve onttrokken. Daartegenover staat een storting in deze reserve van € 2 miljoen voor MFC Groote Veenpolder, € 2 miljoen voor sportaccommodaties en € 100.000 voor een Fonds Historische gevels.

Bestemmingsreserve energietransitie
Doel
Deze reserve is in de loop van 2019 door de raad ingesteld. Het is gevoed met de eenmalige bijdrage van € 248.500 voor de realisatie van de zonneparken Wolvega en Noordwolde. Daarnaast worden jaarlijks de huuropbrengsten van de zonneparken in deze reserve gestort. 
Mutatie
De reserve wordt de komende jaren gevoed met de jaarlijkse huuropbrengst van de zonneparken. Het wordt ingezet voor de uitvoering van het gemeentelijk klimaat- en duurzaamheidsbeleid. 

Dekkingsreserve kapitaallasten
Doel
Deze reserve bestaat uit het totaal van dekkingsreserves kapitaallasten. Deze zijn door de raad ingesteld voor de dekking van de kapitaallasten van diverse projecten waaronder de projecten centrumplan Wolvega, herinrichting de Blesse, project Driewegsluis, aankoop vastgoed Wolvega en investeringen huisvesting Oekraïners. De reserve is onder andere gevoed vanuit de bestemmingsreserve dynamische investeringsagenda, de resultaatbestemming bij de jaarrekening 2023 en de voor- en najaarsnota's.
Mutatie
Zodra een investering afgerond is, gaan de kapitaallasten op de exploitatie drukken. Deze lasten worden gedekt door een onttrekking aan deze bestemmingsreserve. Dit is vanaf 2025 het geval. 
Als een project klaar is, berekenen we de benodigde dekking opnieuw aan de hand van de definitieve investeringsbedragen (via de componentenbenadering).

Voorziening nalatenschap dames Hofstee
Doel
Deze voorziening is gevormd uit een legaat met als verplichting dat de opbrengsten ten gunste komen van de Triade.
Mutatie
Jaarlijks vindt zowel een dotatie als een onttrekking aan deze voorziening plaats ter grootte van de bespaarde rente. Dit bedrag komt ten goede aan de Triade.

Voorziening verlofsparen
Doel
Deze voorziening voorziet in de dekking van de verplichting van spaarverlof van medewerkers.
Mutatie
Jaarlijks wordt de verplichting voor het spaarverlof berekend en de voorziening hierop aangepast.

Voorziening RVU
Doel
Deze voorziening voorziet in de dekking van de verplichting van de RVU-regeling van medewerkers. Bij de RVU-regeling nemen medewerkers ontslag en volgt er een (maandelijkse) ontslagvergoeding die de medewerker in staat stelt om te overbruggen tot aan de AOW-leeftijd.
Mutatie
Jaarlijks wordt de verplichting voor de RVU-regeling berekend en de voorziening hierop aangepast.

Voorziening uitkering pensioenen gewezen wethouders
Doel
Pensioenuitkering aan (weduwen/weduwnaars van) gewezen wethouders.
Mutatie
De genoemde pensioenuitkeringen worden hieruit betaald. Jaarlijks wordt gekeken of deze voorziening nog op peil is. Vanaf 1 januari 2028 gaan de pensioenen van politieke ambtsdragers over naar het nieuwe pensioenstelsel en wordt het overgedragen aan het ABP. Op dat moment vindt een onttrekking, de overdrachtswaarde, plaats waardoor de voorziening volledig verdwijnt.

Voorziening opbouw pensioenen gewezen wethouders
Doel
Reservering voor de pensioenen van wethouders.
Mutatie
Jaarlijks wordt de hoogte van deze voorziening op peil gebracht aan de hand van actuariële berekeningen. Vanaf 1 januari 2028 gaan de pensioenen van politieke ambtsdragers over naar het nieuwe pensioenstelsel en wordt het overgedragen aan het ABP. Op dat moment vindt een onttrekking, de overdrachtswaarde, plaats waardoor de voorziening volledig verdwijnt.

Voorziening ontslagvergoeding voormalig wethouders
Doel
Reservering voor de betaling van wachtgeld voor voormalig wethouders.
Mutatie
Jaarlijks wordt de hoogte van deze voorziening op peil gebracht aan de hand van de laatste ontwikkelingen aangaande de wachtgeldregeling. 

Voorziening afkoopsom onderhoud graven
Doel
Deze voorziening voorziet in de dekking van toekomstige onderhoudskosten aan de graven en begraafplaats.
Mutatie
Jaarlijks wordt de afkoopsom van het onderhoud voor toekomstige jaren gedoteerd in de voorziening. De onttrekking betreft de bijdrage aan de exploitatie voor het betreffende jaar.

In deze tabel worden de structurele reservemutaties weergegeven. Dit betreft de structurele onttrekking vanuit de dekkingsreserve kapitaallasten. Alle overige reservemutaties zijn incidenteel van aard.

Hierbij bieden wij u het investeringsplan voor de begrotingsperiode 2027-2030 aan. We vragen u om de middelen die we in 2027 hiervoor willen investeren beschikbaar te stellen. De bijbehorende lasten zijn meerjarig meegenomen in deze programmabegroting.